Bezpłatne newslettery
    przejdź do newslettera
    drukuj artykuł
    drukuj z listy wydruków
    dodaj do listy wydruków
    wyślij znajomemu

Czy nauczycielom przysługuje wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe nieprzepracowane z powodu przerw świątecznych?

2012-11-23

Pytanie pochodzi z publikacji Prawo Oświatowe

Po kontroli PIP szkoła otrzymała zalecenie naliczenia i wypłacenia nauczycielom wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe nieprzepracowane z powodu przerw świątecznych, np. 23.12–31.12.

Niepłacenie wynikało z ustaleń zawartych w regulaminie wynagradzania nauczycieli przyjętym w drodze uchwały przez organ prowadzący.

PIP podał jako podstawę prawną art. 30 ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z późn. zm.) – dalej KN, a także art. 18 ust. 1-2 i art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – dalej k.p.

Czy nauczycielom przysługuje takie wynagrodzenie i jak powinno być naliczane (tak jak wynagrodzenie za pełny tydzień pracy, czy należy liczyć średnią i za które dni)?

Odpowiedź:

1. Przepisy Karty Nauczyciela wprost nie regulują tego typu kwestii. Pragmatyka nauczycielska zawiera w treści art. 35 ust. 2 KN jedynie definicję godziny ponadwymiarowej, przez którą rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych.

2. Aby prawidłowo zrekonstruować normę odnoszącą się do ustalania warunków wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, należy sięgnąć do treści regulaminu wynagradzania, wydanego w formie uchwały przez organ prowadzący szkołę. Jeżeli regulamin wynagradzania określa kwestię ustalania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe przydzielone w planie organizacyjnym w dni, w które nauczyciel nie realizuje zajęć np. z powodu przerw przewidzianych przepisami o organizacji roku szkolnego, to sprawa będzie wyjaśniona, ponieważ to samo odesłanie odnosi się do przerw w zajęciach, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego (Dz. U. Nr 46, poz. 432 z późn. zm.) – dalej r.o.r.s.

Organ prowadzący, na podstawie art. 30 ust. 6 pkt 2 KN określa w uchwale szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Jednakże w ramach sformułowania "warunki wypłacania" mieścić nie powinno się określenie przypadków zachowania bądź utraty prawa do godzin ponadwymiarowych faktycznie niezrealizowanych, podobnie: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 24 czerwca 2008 r. (wyrok WSA z dnia 24 czerwca 2008 r. II SA/Ol 329/08, LEX nr 519111). Zawarte w art. 30 ust. 6 KN upoważnienie w żadnym przypadku nie oznacza, że organ stanowiący gminy może decydować, kto i kiedy zachowuje prawo do wynagrodzeń, a kiedy je traci, podobnie: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 listopada 2009 r. (wyrok WSA z dnia 27 listopada 2009 r. IV SA/Gl 364/09, LEX nr 576830).

3. Należy jednak przyjąć, że do momentu skutecznego wzruszenia uchwały zawierającej regulamin wynagradzania przez właściwe organy nadzoru prawnego, jest ona wiążąca. Norma art. 18 § 2 k.p., stwierdza że postanowienia umów i aktów, na których podstawie powstaje stosunek pracy, mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy są nieważne, a zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy. Jest to podstawowa zasada prawa pracy. Problem w tym, że przepisy k.p. nie zawierają żadnych zasad ustalania prawa i sposobu obliczania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Zatem w zakresie prawa pracy w zakresie godzin ponadwymiarowych nie funkcjonują przepisy obiektywnie korzystniejsze, które mogłyby wejść w miejsce norm mniej korzystnych. Kodeks pracy zawiera jedynie regulacje odnoszące się do godzin nadliczbowych, jednak te występują dopiero po przekroczeniu 40-godzinnej, tygodniowej normy czasu pracy. Są to więc "inne" godziny niż godziny ponadwymiarowe, określone w KN.

4. Natomiast zasada ustalania prawa do wynagrodzenia w okresach przestoju, na podstawie art. 81 § 1 k.p., moim zdaniem nie do końca jest adekwatna w zakresie kwestii ustalenia prawa do wynagrodzenia w okresach przerw świątecznych. Prawo do wynagrodzenia w okresie przestoju z przyczyn dotyczących pracodawcy związane jest bowiem z przesłanką gotowości pracownika do świadczenia pracy. Ustalenie prawa do wynagrodzenia wymaga więc zabiegów "indywidualizujących" stan prawny i "konkretyzację" stanu faktycznego.

Na podstawie ukształtowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego sformułowano przesłanki, których łączne spełnienie uzasadnia przyjęcie gotowości pracownika do pracy. Zalicza się do nich: zamiar wykonywania pracy, faktyczną (realną) możliwość jej wykonywania, zewnętrzny, nie budzący wątpliwości po stronie pracodawcy wyraz woli jej świadczenia oraz pozostawanie w dyspozycji podmiotu zatrudniającego przez cały czas niemożności wykonywania pracy. Pod pojęciem gotowości do pracy rozumie się stan świadomości i woli pracownika obiektywnie zdolnego do wykonywania pracy, polegający na rezygnacji z pełnej swobody dysponowania swoją osobą i czasem oraz na godzeniu się na ograniczenia tej wolności na rzecz pracodawcy, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1959 r. (wyrok SN z dnia 9 maja 1959 r. II CR 262/59, PiZS 1960, nr 7, poz. 62). Pracownik pozostaje w gotowości do świadczenia pracy, gdy pozostaje do dyspozycji pracodawcy, czyli pozostaje w miejscu określonym przez pracodawcę (z reguły teren zakładu pracy), lub pozostaje w innym miejscu przez siebie wskazanym, gdy pracodawca bezprawnie nie dopuścił pracownika do pracy. Przez pozostawanie w gotowości do pracy w rozumieniu art. 81 k.p. należy rozumieć stan, w którym pracownik może niezwłocznie, na wezwanie pracodawcy podjąć pracę, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 września 2003 r. (wyrok SN z dnia 2 września 2003 r. I PKN 345/02, Pr. Pracy 2004, nr 2, poz. 37). W przypadku doznania przeszkód w świadczeniu pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy pracownikowi przysługuje wynagrodzenie na podstawie art. 81 § 1 k.p., który to przepis reguluje w całości taką sytuację.

5. Aby więc ustalić prawo do wynagrodzenia z powodu przestoju, o którym mowa w art. 81 § 1 k.p., należy ustalić dwie podstawowe kwestie; to czy przerwa nastąpiła w dniu stanowiącym ciąg normalnego toku pracy oraz czy pracownik pozostawał do dyspozycji i mógł podjąć pracę na żądanie pracodawcy.

Przerw świątecznych, wskazanych w treści § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 r.o.r.s., nie można utożsamiać z kategorią tzw. dodatkowych dni wolnych od pracy, zarządzanych przez dyrektora szkoły, na podstawie kompetencji określonej w § 5 r.o.r.s. Tylko w przypadku dodatkowych dni wolnych od zajęć, rozporządzenie zobowiązuje do organizacji zajęć opiekuńczych (§ 6a r.o.r.s.). Zgodnie z definicją, o której mowa w art. 35 ust. 2 KN, godzinami ponadwymiarowymi są nie tylko zajęcia dydaktyczne, ale również zajęcia wychowawcze i opiekuńcze. W związku z tym, niezrealizowanie godzin dydaktycznych w ramach godzin ponadwymiarowych nie oznacza automatycznie, że nauczyciel nie zrealizował żadnych godzin ponadwymiarowych. Godziny te mogą być bowiem zrealizowane przez nauczyciela także poprzez zajęcia opiekuńczo-wychowawcze. Zatem podczas dodatkowych dni wolnych od pracy szkoła, co do zasady, musi pracować, poprzez organizację zajęć opiekuńczych, które dla nauczycieli są godzinami zwykłej pracy. Ci nauczyciele, którzy podczas dodatkowych dni wolnych od pracy świadczą pracę uzyskują prawo do normalnego wynagrodzenia, zaś ci którzy jej wprawdzie nie świadczą, a pozostają w dyspozycji pracodawcy i mogą bezzwłocznie ją podjąć, zachowują prawo do wynagrodzenia, o którym mowa w art. 81 § 1 k.p.

Jednakże przerwy świąteczne mają inny charakter – szkoła nie ma w tym czasie obowiązku organizowania zajęć opiekuńczych. Jeżeli ich nie organizuje, to trudno uzasadnić tezę o powstaniu uprawnienia nauczycieli do wynagrodzenia z art. 81 § 1 k.p., gdyż ze względu na zamknięcie szkoły praca nie mogła być w ogóle przez nauczycieli podjęta, zatem nie mogli oni pozostawać w gotowości do pracy.

Jeżeli jednak w okresie przerw świątecznych szkoła organizowała zajęcia opiekuńcze, zaś nauczyciele pozostający w gotowości do pracy mogli ją podjąć na żądanie pracodawcy, żądanie ustalenia i wypłaty wynagrodzenia na podstawie art. 81 § 1 k.p. może mieć uzasadnienie prawne.

6. Zgodnie z treścią art. 81 § 1 k.p. pracownikowi za czas niewykonywania pracy, jeżeli był gotów do jej wykonywania, a doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy, przysługuje wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60% wynagrodzenia. W każdym przypadku wynagrodzenie to nie może być jednak niższe od wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych przepisów.

Wynagrodzenie, o którym mowa w art. 81 § 1 k.p., oblicza się w oparciu o treść rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. Nr 62, poz. 289 z późn. zm.) – dalej r.w.n.p.

Zgodnie z treścią § 4a r.w.n.p. w celu obliczenia wynagrodzenia za jedną godzinę za czas niewykonywania pracy, jeżeli pracownik był gotów do jej wykonania, oraz za czas niezawinionego przez pracownika przestoju (art. 81 § 1 k.p.), w odniesieniu do składników wynagrodzenia określonych w stawce miesięcznej w stałej wysokości, określonego stawką miesięczną - wynagrodzenie za 1 godzinę ustala się dzieląc miesięczną stawkę wynagrodzenia przez liczbę godzin pracy przypadających do przepracowania w danym miesiącu.

Zgodnie z treścią art. 35 ust. 3 KN wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. W związku z tym, pod pojęciem "wynagrodzenia" należy rozumieć to wynagrodzenie, które zostało wskazane w treści ww. normy.

Miesięczna stawka (kwota) wynagrodzenia jest określona w załączniku (tabela) do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz. U. Nr 22, poz. 181 z późn. zm.) – dalej r.p.n.

Instrukcja Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 27 stycznia 2010 r. (Rzeczposp.DF.2010.34.3) wskazuje, że aby ustalić miesięczną liczbę godzin do przepracowania u nauczycieli, należy tygodniową liczbę godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych wynikających z art. 42 ust. 3, 4a i 7 pkt 3 KN (tzw. pensum) pomnożyć przez średnią liczbę tygodni w miesiącu kalendarzowym, ustaloną w § 2 ust. 2 r.p.n. Aby ustalić miesięczną liczbę godzin pracy nauczyciela, resort edukacji proponuje więc zastosować wskaźnik 4,16 przy zastosowaniu zasady zaokrąglania do pełnych godzin (czas zajęć do 0,5 godziny pomija się, a co najmniej 0,5 godziny liczy się za pełną godzinę).

Zatem miesięczna ilość godzin do przepracowania nauczyciela wynosi 75 godziny (18 x 4,16 = 74,88 po zaokrągleniu w górę do pełnej godziny). W celu uzyskania wartości stawki osobistego zaszeregowania miesięczną stawkę wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela należy podzielić przez miesięczną ilość godzin do przepracowania.

Krzysztof Lisowski, autor współpracuje z publikacją Prawo Oświatowe

Odpowiedzi udzielono 21 listopada 2012 r.